Zelfstandigheid
'Ik kan in dit gezin zo lang blijven als voor mij nodig is en ik krijg goede begeleiding op mijn weg naar zelfstandigheid'

Introductie

De verantwoordelijkheid van jeugdzorg houdt op als jongeren 18 jaar worden. Meerderjarigen zijn beslissingsbevoegd wat betreft hun hulpvraag. Voortgezette hulp blijft mogelijk vanuit pleegzorg, maar de jeugdbescherming stopt en de jongvolwassenen moeten zelf om hulp vragen. Veel jongeren die in een gezinsvorm opgroeien, moeten op 18-jarige leeftijd op eigen benen staan. Dat is veel jonger dan andere jongeren, die meestal pas op zichzelf gaan wonen als ze begin 20 zijn. Juist de jongeren in de jeugdzorg zijn op hun 18e veelal nog niet toe aan zelfstandigheid. Door traumatische gebeurtenissen in hun jeugd, hebben ze vaak emotionele ontwikkelingsachterstanden (Juffer, 2010).

Feiten

Risico

Sylvester

Jongeren die de pleegzorg of een andere vorm van jeugdzorg verlaten, lopen een bovengemiddeld risico op voortijdig schoolverlaten, werkloosheid, ongewenste zwangerschap, alcohol- of drugsgebruik of criminaliteit (Courtney, 2009; Courtney, Lee, & Perez, 2011; Cozijn, 2012). Zie ook het thema School. Ze beschikken over onvoldoende vaardigheden om zelfstandig te functioneren en hebben veelal geen netwerk om op terug te vallen (Donkoh et al., 2006; Everson-Hock et al., 2011).

In sommige landen, zoals Duitsland en Schotland, wordt jeugdhulp daarom standaard verlengd naar 21 jaar, met de mogelijkheid tot verdere verlenging naar 26 jaar.

Sprong in het diepe

De overgang naar volwassenheid is een sprong in het diepe. Wie steunt deze jongeren? Waar moeten ze naartoe met vragen over opleiding, werk, wonen, begeleiding en financiële kwesties? De kans op problemen neemt af als jongeren ook na hun 18e verjaardag in een pleeggezin of gezinshuis blijven wonen, blijkt uit onderzoek (Courtney, 2009). Als dat niet kan, is goede begeleiding op weg naar volwassenheid noodzakelijk.

Ontoereikend hulpaanbod

Jongeren in de jeugdzorg geven zelf ook aan dat zij met 18 jaar nog niet klaar zijn voor zelfstandigheid en dat het hulpverleningsaanbod ontoereikend is. Het vrijwillige karakter van de jeugdhulpverlening na 18 jaar, een slechte aansluiting tussen jeugd- en volwassenenzorg en onduidelijkheid over verantwoordelijkheden dragen allemaal bij aan deze situatie (Steketee et al., 2009). Hier liggen kansen voor gemeenten wat betreft integraal beleid op de verschillende domeinen (opleiding, financiën en wonen).

Kinderombudsman

Uit onderzoek van de Kinderombudsman blijkt ook dat er een aanzienlijke groep kwetsbare jongeren is die na hun 18e hulp zouden moeten blijven ontvangen, maar waarbij dat om verschillende redenen niet gebeurt. Bijvoorbeeld omdat ze er niet voor openstaan en daar niet toe gedwongen kunnen worden. In andere gevallen ontbreekt een goede overdracht van de jeugdhulp naar de volwassenenhulp, wat ertoe leidt dat er geen hulp van de grond komt (Onderzoeksrapport 'Ik kan het (niet) zelf', Kinderombudsman, mei 2015).

play

Achtergrond

Wie doet wat?

De wettelijke mogelijkheid om jeugdzorg te verlengen tot het 23e jaar bestaat, maar wordt weinig gebruikt. Als jongeren na hun 18 jaar voor zo'n verlenging in aanmerking willen komen, moeten zij zelf een hulpvraag indienen. Na jarenlange ervaring met jeugdzorg kunnen ze hulpverleningsmoe zijn. Bovendien komen jongeren met een lichte ondersteuningsvraag niet in aanmerking voor deze regeling. Het is daarom van belang dat begeleiders samen met de jongere, de opvoeders en de ouders tijdig, bijvoorbeeld na de 16e verjaardag, een plan opstellen voor de voorbereiding op zelfstandigheid.

Pleegouders en gezinshuishoudens

Sommige pleegouders en gezinshuisouders blijven de kinderen op eigen initiatief begeleiden, zonder dat zij ondersteuning krijgen. Pleegouders zijn echter niet altijd goed voorbereid op de overgang naar volwassenheid van hun pleegkind. Ze houden er daardoor onvoldoende rekening mee dat hun pleegkind ook na de 18e verjaardag nog behoefte heeft aan ondersteuning. Het tijdig opstellen van het genoemde plan voor de voorbereiding op zelfstandigheid kan daarom ook voor opvoeders duidelijkheid geven over hun ondersteunende rol naar de jongere in de komende jaren.

Ouders

Als jongeren meerderjarig worden, kan ook de invulling van rol van de ouders veranderen en nieuwe betekenis krijgen. Ook hier is het daarom weer van belang dat er tijdig en goed wordt overlegd en samengewerkt.

Verantwoordelijkheden

In de aanloop naar de meerderjaardigheid van een jongere die onder toezicht of voogdij staat, is de (gezins)voogd verantwoordelijk voor het tijdig maken van een plan over de hulp die na het 18e jaar nodig is. Als er sprake is van vrijwillige jeugdhulp, is de betreffende professional die de hulp verleent hiervoor verantwoordelijk. Een dergelijk plan moet in overleg met alle partijen worden opgesteld. De belangrijkste partij is de jongere zelf. Hij heeft er recht op dat naar zijn zorgen en wensen wordt geluisterd en dat daarmee rekening wordt gehouden. Andere betrokkenen zijn ouders, opvoeders, hulpverleners, zorgaanbieders en de gemeente waar de jongere woont na zijn 18e jaar. Die gemeente is na het 18e levensjaar verantwoordelijk voor de uitvoering van het plan. Degene die verantwoordelijk is voor het opstellen van het plan, moet zorgen voor overdracht naar het juiste loket bij de betreffende gemeente. In het geval dat jongeren na hun 18e niet gemotiveerd zijn om jeugdhulp te verlengen of een andere vorm van hulp te aanvaarden, is het belangrijk dat gemeenten deze jongeren toch niet loslaten en hen de mogelijkheid blijven bieden om later alsnog hulp te krijgen. (Onderzoeksrapport 'Ik kan het (niet) zelf', Kinderombudsman, mei 2015)

Studiefinanciëring

Als jongeren in aanmerking willen komen voor studiefinanciering, moet de aanvraag gekoppeld worden aan de situatie van de ouders. Ouders zijn immers financieel verantwoordelijk voor hun kind tot 21 jaar. Maar als jongeren al jaren in een pleeggezin of gezinshuis wonen, kunnen zij niet vanzelfsprekend als jongvolwassenen weer terugvallen op hun ouders. Als het aanvragen van een aanvullende beurs problemen oplevert, kunnen jongeren een beroep doen op de hardheidsclausule. Dit betekent dat de jongere een verzoek doet om het inkomen van de ouder buiten beschouwing te laten, bijvoorbeeld omdat ouders geen medewerking willen verlenen of omdat zij geen gezag meer hebben over hun kind.

Begeleiding of coaching

Sommige jongeren willen met 18 jaar liever op zichzelf gaan wonen, maar willen daarbij wel een vorm van begeleiding of coaching ontvangen. In het buitenland zijn goede resultaten geboekt met de inzet van trainingsprogramma's voor ex-pleegkinderen voor het aanleren van vaardigheden voor zelfstandig functioneren (Courtney, 2009; Donkoh et al., 2006; Everson-Hock et al., 2011). Ook informele begeleiding vanuit het netwerk kan daarbij heel effectief zijn.

Een andere vorm van begeleiding waarmee uitstekende resultaten worden geboekt, is mentoring. Daarbij wordt een volwassene, mogelijk iemand die zelf is opgegroeid in een pleeggezin of gezinshuis, aan de jongere gekoppeld om steun en begeleiding te bieden op weg naar zelfstandigheid (Ahrens et al., 2008; Stein, 2008). Meer informatie hierover is te vinden op de website van het Nederlands Jeugd instituut.

Sylvester

Wetten en richtlijnen

Internationaal

Alhoewel het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) niet specifiek iets regelt over zorg aan 18-plussers die buiten hun eigen gezin zijn opgegroeid, maakt artikel 20 wel duidelijk dat deze groep kinderen extra bescherming moet worden geboden vanwege hun kwetsbare positie.

De Richtlijnen Alternatieve Zorg geven duidelijk aan dat het bieden van ondersteuning op weg naar zelfstandigheid zeer belangrijk is. Minderjarigen moeten worden voorbereid op zelfstandigheid en volledige integratie in de gemeenschap. Kinderen moeten betrokken worden bij de planning van de vervolgzorg en die planning moet zo vroeg mogelijk beginnen, in ieder geval ruim voordat het kind de zorgomgeving verlaat. Ook moeten ze de mogelijkheid hebben om terug te komen naar de plek waar ze verzorgd zijn of naar de organisatie die hen hulp verleende, als blijkt dat ze het (nog) niet op eigen kracht redden. (artikel 12 IVRK; paragraaf 131-134 Richtlijnen Alternatieve Zorg).

De jongeren zelf

Naar aanleiding van de mening van ervaringsdeskundige kinderen en jongeren zijn drie Q4C Kwaliteitsstandaarden opgesteld die het belang van vervolgzorg bij het verlaten van jeugdzorg benadrukken. Zo vinden jongeren dat zij goed voorbereid moeten worden op de situatie na de jeugdzorg (nummer 17), waaronder zelfstandig (gaan) wonen (nummer 18), en dat ondersteuning ook na het vertrek uit de jeugdzorg gegarandeerd moet worden (nummer 19).
In het boek '18 x 18, pleegkinderen op de drempel' komen achttien pleegkinderen aan het woord die op de drempel van volwassenheid staan.

Checklist

Gemeenten en zorgaanbieders kunnen gezamenlijk veel betekenen voor kinderen en jongeren die voor korte of langere tijd niet meer thuis kunnen wonen. De transformatie biedt kansen om tot een integraal beleid te komen op de diverse domeinen die raken aan de zorg voor de jeugd. Een aantal belangrijke punten voor gemeenten en zorgaanbieders op een rij:

  • Gaat het voorbereidingstraject naar zelfstandigheid op tijd van start? Beginnen we vanaf 16 jaar met het maken van een toekomstplan? Kijken we samen met alle betrokkenen naar toekomstperspectief, talentontwikkeling, voorbereiding op zelfstandigheid en het vinden van een zinvolle dagbesteding?
  • Laten we de kalenderleeftijd van 18 jaar zoveel mogelijk los en kijken we samen met de jongere hoe lang en in welke vorm verlenging van de zorg nodig is, tot maximaal 23 jaar?
  • Bereiden we pleegouders en gezinshuisouders voor op een langdurige verbintenis met het kind of de jongere, liefst al tijdens het voorbereidings- en screeningstraject?
  • Bieden we standaard een familienetwerkberaad of soortgelijke methodiek aan voordat een jongere 18 jaar wordt? Brengen we daarbij ook alle op dat moment belangrijke figuren uit het netwerk van de jongere in kaart? Welke rol kunnen zij binnen het toekomstplan vervullen en op welke vaste personen kan de jongere terugvallen?
  • Houden we er bij de begeleiding rekening mee dat niet alle doelen tegelijk behaald kunnen worden? Werken we één voor één aan het realiseren van opleiding, zorg, sociaal netwerk, woning, huishouden, financiën en de overdracht van het dossier?
  • Regelen we samen met de zorgaanbieders een warme overdracht van de zorg voor jongeren die de jeugdhulp verlaten?
  • Zetten we samen met de betrokken zorgaanbieders een peersupport of mentorsysteem op om jongeren te begeleiden die vertrekken uit de jeugdzorg, pleegzorg of gezinshuiszorg?
  • Zorgen we samen met de betrokken jeugdzorgorganisaties voor de beschikbaarheid van trainingsprogramma's om zelfstandigheidsvaardigheden te verwerven?
  • Zorgen we voor één aanspreekpunt voor jongeren die de jeugdhulp verlaten, waar zij alle informatie kunnen vinden? Zorgen we ervoor dat de jongeren begeleid worden door één hulpverlener met wie ze een klik hebben?
  • Krijgen jeugdhulpverlaters een starterspakket met korting op servicediensten, verzekeringen, et cetera?
  • Zijn er in onze gemeente voldoende geschikte en betaalbare woningen voor jeugdhulpverlaters?
  • Krijgen jongeren uit pleeggezinnen en gezinshuizen begeleiding bij het regelen van studiefinanciering?
  • Gaan we met jongeren in gesprek over wat er volgens hen nodig is voor een goede overgang naar zelfstandigheid? Werken we deze aanbevelingen uit naar concreet beleid?
  • Als jongeren na hun 18e geen hulp willen, kunnen ze dan nog bij ons aankloppen als ze later toch nog hulp willen? Laten we hen niet los?
  • Bieden we voldoende passende hulp en leveren we maatwerk?

Methodieken en meer

  • Kwikstart app

    Kinderperspectief heeft de gratis Kwikstart app ontwikkeld voor jongeren tussen de 16 en 23 jaar om zaken te regelen en op een rij te zetten. Hoe vraag je studiefinanciering aan? Welke verzekeringen heb je nodig als je op jezelf gaat wonen? Dergelijke vragen worden met deze app beantwoord. De app is bedoeld om jongeren uit de jeugdzorg een basis te bieden waarop ze kunnen terugvallen. Meer informatie over de app vindt u op Kinderperspectief.nl.

  • I'm ready!

    Jongeren die ervaring hebben met jeugdhulp kunnen zelf het best vertellen wat zij nodig hebben om een te abrupte overgang naar volwassenheid te voorkomen. Zes organisaties startten daarom samen het project I'm Ready! en vroegen aan jongeren om leeftijdsgenoten te interviewen die in een pleeggezin, residentiĆ«le jeugdzorginstelling, een ggz-instelling of in een justitiële jeugdinrichting zitten of hebben gezeten. Daaruit zijn tien aanbevelingen gekomen. Verder is onderzoek gedaan naar een groot aantal publicaties over dit onderwerp.
    Daarnaast is op veel websites van jeugdhulpaanbieders een onderdeel te vinden met informatie over 18+.

  • Take Control

    Op de website 18takecontrol.nl kunnen jongeren allerlei interessante en nuttige informatie vinden die te maken heeft met het bereiken van 18 jaar. Zo zijn er bijvoorbeeld stripverhalen over hoe je werk kunt zoeken, maar ook informatie specifiek voor jongeren in pleeggezinnen.

  • Eigen Kracht-conferentie

    Met een Eigen Kracht-conferentie kunnen jongeren een plan maken voor de toekomst (familiegroepsplan), samen met familie, vrienden en andere betrokkenen. Ze houden zelf de regie en zeggenschap over de aanpak. Een onafhankelijke Eigen Kracht-coördinator organiseert de conferentie. Deze coördinator heeft geen belang bij de uitkomst van de conferentie en de inhoud van het plan.

  • Familienetwerkberaad

    Bij het maken van een plan voor de toekomst is steun vanuit het eigen netwerk van de jongere van groot belang. Die steun kan georganiseerd worden met behulp van een Familienetwerkberaad. Centraal uitgangspunt hierbij is, dat de jongere en zijn gezin zelf zoveel mogelijk de regie behouden of krijgen. Een Familienetwerkberaad gaat uit van de kracht van het gezin en de kracht van het netwerk, eventueel ondersteund door een professional.

Download de volledige literatuurlijst